^Вверх
  
  
  
Get Adobe Flash player

Доржиева Дашама Дугаровна

Миграция бурят из рода шоно в Кижингинский район и их причины

Наибольшее количество бурят из рода шоно компактно проживают не только в селе Куорка, но и в селах Кижинга и Загустай.

Загустайцы -выходцы с Кабанского района. Знатоки старины рассказывают о том, как их предки появились в Кударе и Кабанске. Богатое растительностью, дичью, рыбой место нравилось бурятам, они говорили про Кудару – «дрова без топора, мясо без ножа» (hухэбэй тулеэн, хотигобэй мяхан). Заселение этих земель происходило постепенно. За 150 лет они обжились на новом месте. Но однажды к ним пришла большая беда.

При десятибалльном землетрясении в северо-восточной части дельты Селенги в 1862 году ушел под воду участок суши площадью 200 км²сшестьюулусами, гдепроживали 1300 человек, иобразовалсяновыйзаливПровал.

Это землетрясение еще первые его исследователи назвали Цаганским по названию затопленной бурятской степи. На сотни верст от Провала наблюдались серьезные повреждения построек, ранения и психические расстройства у людей. Весьма значительным был экономический ущерб. По свидетельству очевидцев, тем памятным днем произошло несколько толчков — земля затряслась, а из колодцев стала выливаться вода. Но самое сильное и разрушительное землетрясение случилось ночью, перед рассветом. Все закачалось, и народ выбежал из домов на улицу, — чувствовалось, что проваливается земля. Домашний скот ревел, люди молились и призывали духов о спасении. В первые дни землетрясения в его эпицентре погибло не менее трех кударинских жителей. Почти 1300 жителей потопленных улусов остались в январские холода без крова над головой, домашнего имущества и скота. Возникновение Провала и не затухавшая более года стихия резко изменили к худшему жизнь кударинских бурят. Обжитые ими за полтора столетия земли Цаганской степи, сельскохозяйственные угодья, дома и постройки, скот и имущество оказались под водами Байкала.

А из-за потери крова и усиливающейся нужды пришлось основывать новые населенные пункты вблизи своих земель, переселяться в более отдаленные места — баргузинские и хоринские земли, даже в Монголию.

По этой причине вынуждены были переселиться большинство жителей села Загустай Кижингинского района. Им были выделены земли, кров. В 1887 году первыми прибыли братья Мандархаан и Мангатай Басановы из рода Хамнай Шоно. Затем в 1888 году в за ними приехали под предводительством Харуу Доржиева братья Буха, Тэхэ, Хурьган, Эшэгэн, Натаа, Хонихоо, Капитон, Хазуу Сутаевы, также Шабтаан Балдуев, Шомоев Сувор, братья Ангаадай, Тэбшэ Банаевы, все они являются представителями рода Шоно. Второй поток (1930г) переселенцев с. Загустай- это семьи Пинтаевых, Шалуевых, Саглуевых, Нагулаевых, которые тоже являются представителями из рода Шоно

Прошли годы, все они обжились, распустили свои корни. По информации местного жителя Нагулаева Н.С. Загустайцы из рода Шоно составляют 38 дворов с численностью 229 человек.

В селе Кижинга также проживают много представителей рода Шоно. Их история переселения в Кижингу вызывает большой интерес.

Дмитриев Михей Матвеевич из рода Шоно, олзонгууд. приехал на постоянное жительство в трудные времена нашей истории. Это репрессия 1937 года.

По воспоминаниям его семья была большой, насчитывала 7 детей. Отец работал председателем райисполкома в с. Еланцы. Но в 1938 году его неожиданно арестовали, затем расстреляли по статье 58 «Враг народа». По официальным данным он умер от инфаркта миокарда. Но на самом деле все было иначе.

Большой семье приходилось очень нелегко. Чтобы прокормиться старшие дети подрабатывали. Михея забрали в армию в 1944 году. Отправили через Внутреннюю Монголию в Сунгари. Было тяжелое военное время. Он охранял военный склад. Им, солдатам помогала семья русских эмигрантов, которые сбежали туда от революции 1917 года. В 1951 году после демобилизации вернулся в родные края, работал на лесозаготовках в Бугульдейке с 1958-61гг. Как сына врага народа его обвинили и ему была предъявлена дебиторская задолженность колхозом в сумме 90 рублей и его вместе с тремя колхозниками отправили на исправительные работы в Заиграевский район в с. Хара Кутул на лесозаготовку.

Здесь он встретился с местной девушкой и женился. С 1963 года до выхода на пенсию он работал чабаном. Родились дети Виктор и Валентина. Михей Матвеевич в 2011 году вместе со своей внучкой поехал проведать родные края. Село Таловка, где прошли его детские годы стало неузнаваемым. Но он нашел свое родное гнездо. На месте их 8-угольного балагана(8-угольная деревянная юрта) осталось только основание. Долго сидел дед Михей, вспоминая давно минувшие годы. Побрызгав хозяевам, родному очагу, он вернулся к своим детям, к краю, где прошла вся его сознательная жизнь.

Не менее примечательна судьба семьи Баендуевых.Местность, где проживала семья Баендуевых, называлась улусом Большой второй Таловкой Ольхонского района, Иркутской области. В семье их было пять братьев: Бартас, Баглей, Баргай, Банай, Василий. Отец их- Баендушка Шухонович умер в возрасте 40 лет. Хозяйство у них было большое- крупного рогатого скота насчитывалось около 100 голов, овец и коз- 500 голов, рабочих лошадей голов 20, табунное коневодство голов 50, также 20 га пашни.

Мать Духен была женщиной своенравной, хорошо знающей все хозяйственные вопросы. В своём распоряжении имела много денег, давала в кредит купцам, торговым людям, в частности Петрову Ефиму Семеновичу, который на ее деньги открыл большой промтоварный магазин. Впоследствие Петров разбогател и стал известным купцом в Ольхонском крае. Вторым крупным получателем кредита был Рыков Нифон Трифонович, купец села Косостепи, в 30 км от улуса Таловка. К ней приезжали люди из других районов, даже из города Иркутска за кредитом. В этом отношении она бескорыстная, всем помогала, оказывала необходимую помощь. Духен своих денег не влаживала в банк, держала их в кубышке. Когда все кочевали на летник местности Булык, воспользовавщись отсутствием людей, ее деньги украли из амбара. Это было примерно в 1900 годах. Обнаружить вора не удалось, хотя следствие велось старостой того времени. Так она осталась нисчем, даже сыновьям не досталось наследства.

Следствие по краже вел родовой староста из улуса Харахужир и родовой Пилеев Протас. Под сомнением были двое односельчан. Их допрашивали продолжительное время и на этом дело закончилось. Впоследствие все сельчане предполагали, что допрошенные большую часть денег выложили старосте, так как после этого он разбогател и стал самым богатым человеком в улусе и, наконец, в Ольхонском крае – это подтверждение предполагаемого.

Исследуя древо семьи Баендуевых, я был удивлен тем, что политический ссыльный Андрей Андреевич Андерсон жил и занимался производством мебели в семье Баендуевых. Ему предоставили дом и помещение под мастерскую, где жил до революции и потом переселился в русскую деревню Попово. Он, оказывается, был членом партии, это стало известно в 1920 году. Биография этого человека остается в тени, потому что в то время никто не интересовался им.

В 1929 году организовался колхоз имени Ербанова, куда вошли семьи Баендуевы, Нохоевы, Варнаковы и т.д. В этот колхоз вошли семьи в основном с середняцким хозяйством, они не занимались торговлей, эксплуатацией чужого труда, собственным трудом укрепляли хозяйство. Но развитие колхоза не осуществлялось из-за природно-климатических условий, тогда Озерская коммуна «Бедный Ольхон» решила переселиться в другое место. Таким местом выбрали Забайкалье, Еравнинский район и сразу направили ходоков в количестве 3-х человек Баендуев Баглей, Болдоев З, Тарнуев В. Ими было выбрано место в Эгите.

В 1930 г в первую партию переселенцев вошли добровольно Баендуев Баглей с семьей. С этого момента история семьи Баендуевых переходит в Еравнинский район с Усть-Эгита.

В ходе поиска я узнал о роде Буга шоно Баендуевых. Неожиданно выяснилось, что потомок Тарнуевых, Батор Кимович Тарнуев является внуком Тарнуева, который прибыл с Баглей Баедуевым в Еравнинский район.

У всех переселенцев своя судьба, свои причины приезда в далекие края. И мною были записаны их рассказы о своих семьях, составлена родословная. Выяснилось, представители рода Шоно эхиритского племени составляют 794 человек. Все они хорошо знают свою семейную историю, родословную.

Анкетирование среди школьников «Знаешь ли ты своих предков?»

Изучив историю одного рода, мы решили провести анкетирование. В нём приняло участие 40 человек (ученики 5-11 классов).

Полученные результаты были проанализированы и представлены в виде диаграмм.

http://www.pandia.ru/text/77/276/images/image003_112.gif" align="left" height="142" hspace="12" width="183">1. Как ты считаешь, каждому человеку следует знать историю своей семьи?

А) да – 85%

Б) нет – 10%

В) не знаю – 5%

 

http://www.pandia.ru/text/77/276/images/image005_88.gif" align="left" height="150" hspace="12" width="178">

2. Знаешь ли ты, что такое родословная?

А) да – 40%

Б) нет – 60%

Проанализировав диаграммы, можно сделать два обобщающих вывода:

1.  Среди учащихся 5-11 классов наблюдается высокий уровень заинтересованности в истории своего рода, стремление к получению информации о своей семье, интерес к дальнейшей работе в этой области.

2.  Результаты анкетирования выявили тот факт, что для реализации всех стремлений и интересов учеников в родословии и генеалогии им недостаточно информации.

III. Заключение

Изучая и сравнивая данные, слушая воспоминания, я узнал ближе события исторических периодов начало XVII века: жизнь и быт сельских жителей дореволюционного, революционного периодов становления Советской власти. Сопоставляя данные материалы, я пришел к выводу, что бурные политические события XX века коснулись моих предков, что жизнь каждого человека связана с жизнью страны, что судьба человека - это часть большой истории, и мы, молодое поколение, должны чтить память своих предков. Я хочу узнать больше о прошлом своего народа и участников исторических событий той или иной эпохи. История нашей страны очень богата, и, чтобы знать и помнить о ней, мы должны знать историю своей малой Родины, своего рода, ведь судьба старшего поколения моей семьи сопоставима с судьбой страны.

 В своей работе по выявлению родословных корней, я убедился, что история семьи имеет глубокие корни, что это тема очень актуальна и нужна каждому человеку. Я благодарен, что мои родители сохранили для меня – историю жизни моих предков, что все они были замечательными людьми, и по праву могу гордиться ими.

Туршалгын түсэл “Мүнгэн уута”

Туршалгын түсэл “Мүнгэн уута”

(эксперитментальный проект)

 

Буряад хүүгэдые хүмүүжүүлгын гол үндэһэн

 

Молор холын эртэ урда сагһаа хойшо дэлхэйн ямаршье арад ургажа ябаа үетэнөө хүмүүжүүлгын, һургалгын өөр өөрын онсо ёһо журамтай байһан гээшэ. Тэрэ хадаа түүхын, социальна, соёл болбосоролой, мүн бэшэшье ажабайдалай бодото баримтанууд, зүйлнүүд дээрэ үндэһэлэгдэнхэй.

Тиихэдэ хүүгэдые һурган хүмүүжүүлгэ тодо зорилготой, удха түгэлдэр байгуулгатай, онол аргатай, хэрэгсэлтэй байһан тула үеһөө үедэ угсаатанайнгаа эгээл эрхимдэ тоологдодог хүмүүжүүлгын һургаал заабари, ёһо гурим дамжуулха аргатай байһан юм. Энэ хадаа арадай заншалта хүмүүжүүлгын ёһо гурим, һургаал болохын хажуугаар, үндэһэтэн бүхэнэй өөрсэ түхэл шарай, шанар боложо үгэнэ.

Тус түсэл хадаа буряад хүүгэдые ёһо һургаалай, заяг журамай, абари зангай хэмжээнэй, бэе тамир хүгжөөлгын, этнокультурна талаар, мүн тиихэдэ хүбүүд басагадай дундахи хүмүүжүүлгын гуримай илгарал, гэр бүлын болон ниигэм арад түмэнэй найр нааданууд гэхэ мэтэ һургаалай сэдэбүүдые хараадаа абанхай.

Энэ түсэлэй бэелүүлгэ хадаа бага наһанһаа хүүгэдэй үндэһэн арадайнгаа соел урлалтай, ёһо заншалтай гүнзэгыгөөр мэдэхэ, танилсахын хажуугаар, эхэ хэлэеэ сэгнэжэ һураха, хүгжөөхэ, саашань дамжуулха гол аргануудай нэгэн боложо үгэхэ.

Тус түсэл Буряад ороной, Забайкалиин хизаарай, Эрхүү можоор һургуули болон сэсэрлигүүдтэ, болон бэшэшье газарнуудта нэбтэрүүлжэ боломоор.

         Зорилгонууд:

-                      Буряад хэлэнэй гайхамшагта эрдэни зэндэмэни, баялиг болохо үндэһэн хэлэеэ алдангүй хүгжөөхэ, эхэ хэлэн дээрээ харилсаха таарамжатай арга байгуулха, залуу үеые балшар бага наһанһаань буряад хэлэ үзэхэдэнь урмашуулан дэмжэжэ, арадайнгаа хэлэ, соёл, урлал, түүхэ саашань алдангүй арьбадхаха хүсэл түрүүлхэ, үндэhэн арадайнгаа баялиг – эжы, абынгаа хэлэ сэгнүүлжэ hургаха.

-                      Гэртэхиниие багаһаань хүүгэдээ хүгжөөхэ зорилготойгоор урданай болон мүнөө үеын һурган хүмүүжүүлгын еһо гуримтай танилсуулга;

-                      хүдөөгэй һургуулинуудай, нютаг зоной дунда холбоо байгуулжа, түрэл хэлэнэй болон соелой хүгжэлтын зорилгонуудые бэелүүлгэ;

-                      хүүгэдтэ   нэмэлтэ һуралсал эмхидхэлгэ -үхибүүдэй бэе махабадаа хатуужуулха хэрэгтэ тон таарамжатай тамирай гол зүйлнүүдые улад зоной дунда үргэнөөр хүгжөөхэ талаар горитой нүлөө үзүүлгэ.

Скачать:
ФайлОписаниеРазмер файла:
Скачать этот файл (М__нгэн уута.doc)Туршалгын түсэл “Мүнгэн уута” 76 kB

Жороо угэнууд

ОРОЛТО

Буряад хэлэн болбол буряад арадай эртэ урда сагһаа хойшо үгэ хүүрээ хэлсэжэ, һанал бодолоо

Манай элинсэг хулинсаг энэ хэлэн дээрэ хөөрэлдэжэ, ажабайдалаа зохеожо, еһо заншалаа сахижа, соелоо хүгжөөжэ, нарин нягтаар хадагалан абажа ябаһан. Үндэһэн хэлэн гээшэ хэлэлгын зэр зэбсэг, арадаймнай эрдэм гэгээрэлэй эрдэни зэндэмэни болоно.

Үхибүүдые эрдэм номдо һургаха, хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ түрэлхи хэлэн айхабтар шухала үүргэ дүүргэдэг бшуу. Юундэб гэхэдэ, үхибүүд анха түрүүн хэлэндэ ороходоо, эхэ эсэгынгээ, аха эгэшынгээ хэлэжэ, заажа үгэһэн хэлэн дээрэ ухаагаа гүйлгэжэ, алибаа юумэн тухай зүбөөр, хүсэд һайнаар ойлгожо, хэлэжэ һурадагынь мэдээжэ. Энэ хадаа тэдэнэй ухаан бодолой хүгжэлтын эхин үе болоно.

Эгээл тиимэһээ өөһэдынгөө үндэһэн хэлэндэ тусхай анхаралаа саг үргэлжэ табиха, тэрэнэй баялигые, илангаяа аман хэлэлгые үхибүүдтээ зүбөөр ойлгуулха, тодоор хэлүүлжэ һургаха гээшэ түрэлхидэй ба багшанарай гол зорилго мүн.

Түрэлхи хэлэн болбол үхибүүдые Эхэ орондоо, тоонто нютагтаа дуратайгаар хүмүүжүүлхэ, аха зоноо, гэртэхинээ, түрэлхидөө, зон аймагаа хүндэлжэ, залуу үетэниие һуралсалдань, ажал хүдэлмэридэнь, сахил журамдань һайнаар хандуулжа һургаха зорилготой.

Үндэһэн хэлэнэй ашаар үхибүүн түхэл арадайнгаа түүхэ, литература, искусство, еһо заншал, шажан мүргэл, һургаал заабари гэхэ мэтые гүнзэгыгөөр ойлгожо абана.

Ушар иимэһээ бүгэдэ зон хэдэн үеын дүй дүршэл хэрэглэн, үри хүүгэдээ түрэл хэлэндээ түрэхэ гарахаһаань эрхим һайнаар һургаха уялгатай.

ГОЛ ХУБИ

Хэлэн гээшэ үгэ хэлэлгын эгээл шухала зэбсэг юм.

Хурса тодо хэлэтэй хүн гээшэ түрэлхиин байжа болоно, тиихэдэ мохоо хэлэн гээшэ ехэнхидээ хэлэнэй аргануудай анханай дутуу дундатай байһан дээрэһээ – шүдэнэй наана саана, жэгдэ тэгшэ бэшээр ургаһан, хэлэнэй зузаан ба үлэмжэ ута богони байһан дээрэһээ болоно. Эдэ түрэлхиин зарим дутуу дундануудые заһажа болоно.

Бага наһанай үхибүүдэй дуугаржа байхада ямар хэлэнэй дутагдалнуудтайб гэжэ анхаржа боломоор. Тиихэдэ түрэлхид, багшанар эдэ бүгэдые хараадаа абажа, усадхалгын хүдэлмэринүүдые үнгэргэбэл зүбтэй. Үхибүүд фонетическэ алдуунуудые (абуз - арбуз, молин - морин), морфологическа алдуунуудые (хананда - ханада, эжынэй - эжын), орфографическа алдуунуудые (ши - зүбөөр шы, хонин - зүбөөр хонен, сохибо - зүбөөр зохево) ехэнхидээ гаргадаг байна.

Эдэ үхибүүдэй гаргадаг алдуунууд зарим ехэшүүлэй хайша хэрэгээр хэлэдэгһээ, мүн үхибүүн байхаһаань хойшо үгыень заһангүй, хэрэглэнгүй байһанһаа мохоо, буруу үгүүлбэритэй хэлэтэй болодог.

Багаһаа эрхэлжэ, хамараа гоншоод, шалшаранаар дуугардаг баһан зариман, ехэшье болоод тэрэ зангаа алдаагүй, буруу үгэнүүдые, абяануудые үгүүлэн дуугарха ушарнууд али олон үзэгдэнэ.

Тиихэдэ ехэнхидээ “ш” абяа “с” абяагаар, али һөөргэнь “с” абяае “ш” абяагаар (сабшалан – шабшалан), “з” абяае “ж” абяагаар (Зэдэ – Жэдэ), “р” абяае “г” абяагаар һэлгүүлжэ хэлэдэг байха юм. Жэшээлхэдэ: иимэ үнэн болоһон ябаган шог хөөрөөн зоной дунда ябадаг.

Зүгөөр хэдышье һургагдашаһан байбашье һаань, эдэ дутуу дундануудые заһаха хүдэлмэринүүдые, саг үргэлжэ һорилго - хэшээлнүүдые үнгэргэжэ, хурса ульгам тодо хэлэтэй болгохын оролдолго гаргажа болоно.

Түрэлхид ганса хонгео шангаар, ходорхой, ураар хэлүүлхэ гэжэ оролдохогүй, нэн түрүүн абяанууд, үгэнүүдые болон мэдүүлэлнүүдые зүбөөр, тодоор үгүүлжэ һургаха зэргэтэй.

Буряад зон үхибүүнэй хэлэндэ орохоһоо хойшо элдэб олон һонирхолтой тоолуур, жороо үгэ, наада эмхидхэн, тэдэнэй хэлэлгые зүбөөр хүгжөөхэ зорилготой хүдэлмэри үүдхэдэг байһан. Эдэнэй үүргэ тон шухала.

Гарайнь хургануудые даруулан: Барбаадай, батан туулай, тоохон тобшо, толи байса, бишыхан шэгшүүдэй гэжэ тоолуур хэн мэдэхэгүб?! “Хон - хонхохон, хоер лонхохон. Дон – донхохон, долоон домбохон” – гэһэн жороо үгэшье өөрын хубита энэ хэрэгтэ оруулна.

Жороо үгэнүүд бага наһанай үхибүүдтэ ойлгосотой, шүлэглэн найруулһан түхэлтэй, зарим ушарта орео үгүүлбэритэй, хэлэлгэ зүбөөр хүгжөөхэ гэһэн зорилготой бага хэмжээнэй аман зохеол болоно.

Жороо үгэнүүдые үхибүүдтэ үгүүлхэдээ иимэ асуудалнуудые шиидхэжэ болоно:

1. хурса тодо хэлэтэй бололго (дикци);

2. хэлэнэй гимнастика, аялгануудые ба хашалгануудые үгүүлгэ;

3. орфоэпи (зүбөөр хэлэлгэ);

4. уран һайханаар уншалга;

5. үгэ хэлэлгэдэ амисхалай үүргэ.

Үхибүүдые зүбөөр, тодорхой ойлгосотойгоор хэлүүлжэ һургахада хэлэлгын органуудые зүб хэрэглэн, абяа хэлүүлжэ һургаха гээшэ онсо удхатай.

Үгын техникэдэ тон түрүүн амисхал, хоолой, зүбөөр хэлэлгэ гурбан ороно.

Харин үгын хүгжэм бүридэлгэдэ үгын аялга, ритм, үгын темп гэгшэд шухала үүргэ дүүргэнэ.

Ямаршье жороо үгэ хэлүүлхын урда тээ түрэлхидшье, багшашье үхибүүнэй анхарал татуулжа, нааданай арга хэрэглэн амилалгын гимнастика хэгдэхэ болоно. Амилхадаа хамараараа агаар татаха, һөөргэнь гаргахадаа амаараа гаргаха.

Амисхалаа зүбөөр абадаг болоходоо, шанга, хүсэтэй ба аалихан абяануудые үхибүүн дуран соогоо гаргажа шадаха болоно. Гадна үгэ хэлэхэдээ, хэды шэнээн агаар гаргахаяа мэдэжэ, мүн аалиханаар хүсэлэнгүй амилжа һураха, дүршэхэ.

Удаань хүн бүхэнэй гол зэбсэгүүдэй нэгэн хоолой болодог. Һула, хамараараа гоншоотоһон, һөөлдэнги хоолойгоор хэлэжэ, хөөрэлдэжэ болохогүй. Тиимэһээ бага наһанһаа үхибүүнэй хоолой һайжаруулха хүдэлмэри эмхидхэгдэхэ болоно. Хоолой янза бүриин абяа гаргадаг.

Тиихэдэ багша һурагшадтай хэлэлгын упражненинүүдые дүүргүүлжэ, абяанай гараха мүрые, ямар аргаар гаража байһые шагнажа,хаража байһан хадаа алдууень элирүүлэн заажа үгэхэдэнь ойлгосотой байха болоно.

Тиихэдэ абяануудай бии болохо һуури, арга, үгүүлэлгэ өөрын жэшээ дээрэ үндэһэлэн харуулжа, дууряан хэлүүлхэ зэргэтэй. Абяан бүхэниие һонороор зүб ойлгуулжа, илгааень илгажа һургаха.

Түрэлхи хэлэнэй аялганууд үгүүлэгдэхэ аргаараа 3 янза боложо хубаарна:

а) түргэн: а, э, о, у, ү, и;

б) удаан: аа, оо, ээ, уу, үү, өө, ии, ы;

в) дифтонгнууд: ай, ой, эй, уй, үй.

Аялган абяануудые абяагүйгөөр, миин хэлэхэ хэлбэри түхэлынь аман, урал ба үргэнүүдээрээ хэжэ һураха.

Урал, үргэн ба аманай һайнаар хүдэлхые артикуляци гэжэ нэрлэдэг.

Аялган абяануудые артикуляцаараа гүйсэдхэхэдэ, үхибүүн анхаржа хараад, ямар аялганай артикуляци гаргаһыень таажа мэдэхээр байха еһотой.

Аялгануудые үгүүлгын упражненинууд:

1. а     о     у

   аа   оо   уу

2. и – ы         минии - эжы

   ү –үү         үдэн – үүдэн

3. ай   ой   эй

   аймхай

   ойро

   мэлхэй

4. уй   үй   ы

   уйтан

   үйһэн

   шугы

Хашалган абяануудые зүбөөр үгүүлгэ.

Үхибүүд хашалган абяануудые үгүүлгэдэ яһала һамардаг.

1. зэргэлһэн 2 хашалгануудта

2. ш - с, д – ж, з – с, г – д, м – н

3. эдэ хашалгануудай зөөлэрэлгэдэ худхадаг, һамардаг.

Энэ ушарта жороо үгэнүүдые түрүүн удаанаар үгүүлэн хашалгануудай зүб хэлэлгэ дээрэ хүдэлжэ болоно.

1. та   то   тэ

   таа таа таа

   бү таа

   тар-ган тар-шаа

2. за   зо   зэ

   заа заа заа

   бү заа

   заан га-заа

Удаань жороо үгэеэ бултыень хэлүүлхэ болоно.

Таа, бү таа

Тарган таршаа.

Заа, бү заа

Заан газаа.

Үгышье гэбэл, “г” абяае үгүүлгэ зарим үхибүүдтэ тон бэрхэшээлтэй.

Нэгэ гэбэл, тэдэ тон хатуугаар, хабшажа хэлэхэеэ һанана, үгы гэбэл, оройдошье хэлэжэ шадахагүй ушар тохеолдоно. Тус ушарта энэ жороо үгөөр һорилго үнгэргэбэл туһатай.

Га-луун, га-луун –

Гаа, гаа, гаа

Га-луун шан-гар

Ган-га-наа.

Һурагшадые һуури дээрэнь гар-гараа барилсан хойно хойноһоо һуулгаад, “Дүүжэн” гэжэ наада эмхидхэн, “д”, “ж”, “ш” хашалгануудые үгүүлжэ болоно.

Дүү   дүү   дүү

Даа   даа   даа

Жэн   жэн   жэн

Жаа   жаа   жаа

______________

Дүүжэн – даажан

Дээшээ – доошоо

Иишээ – тиишээ

Дүүжэн – даажан

Энэ жороо үгэ хэлүүлхэдээ альгаараа хоер ташаагаа тулан хоер тээшээ хэлтын татажа, мүн урагша хойшоо найган түрүүн удаанаар, удаань түргөөр хэлүүлхэ.

Энэ нааданай удаа хүүгэд жороо үгэнүүдые хэдэн дахин дабтаха, сээжэлдэхэ, хэлэлгэеэ түргэн болгон хэлэхэ.

Элдэб янзын жороо үгэнүүдые саг үргэлжэ аман хэлэлгэ хүгжөөлгэдэ дадхаан хэлүүлжэ байбал, үхибүүдэй хэлэн ходорхой, тодо , хурса болодог. Энэ эртэ урда сагһаа манай буряад арад зоной абажа ябаһан дүй дүршэл, еһо заншал болоно ха юм. Жороо үгэнүүд нэгэ талаһаа, богонихон, тодо үгэнүүдтэй зохеол. Нүгөө талаһаа эндэ һургагша творческоор хандажа, элдэб нааданай арга хэрэглэн хэлэлгэеэ һонирхолтой болгон хүхюу согтойгоор ,үхибүүнэй анхарал сүм татажа эршэмтэйгээр хэлүүлжэ болохо байна.

Аман ба бэшэмэл хэлэлгэ хоорондоо нягта холбоотойгоор хүгжэдэг, гэбэшье аман хэлэлгэ заримдаа хожомдохоо һанадаг. Юундэб гэхэдэ, һургуулиин хэшээлнүүдтэ ехэнхидээ бэшэгэй дүрим, алдуугүйгөөр бэшэлгэ дээрэ тогтон хүдэлмэри ябуулагдана.

Ушар тиимэһээ аман болон бэшэгэй хэлэлгэдэ адли тэгшэ анхаралаа табиха шухала. Һурагшад тон түрүүн һайнаар хэлэжэ, хөөрэжэ һурабал, бэшэмэл хэлэлгэдээ бэрхэ болодог юм.

Тиихэдэ алишье наһанай үхибүүдтэ жороо үгэнүүдые хэлүүлжэ, сээжэлдүүлжэ байбал, түрэлхиин хэлэн гээшэ хүгжэжэ уран хурса, ульгам, ямаршье хэлэнэй дутуу дундагүй байха гэжэ һанагдана.

Жороо үгэнүүд


Жороо үгэеэ

Жороолуулая.

Уран үгэеэ

Урилдуулая.

Хурдан гэгшын

Хурса хэлэтэй болое.



Хон – хонхохон

Хоер лонхохон.

Дон – донхохон

Долоон домбохон.

Таа, бү таа,

Тарган таршаа.

Заа, бү заа,

Заан газаа.



Олзо олоод петух –

Олон тахяагаа ооголоо.

Олоһон олзонь –

Ори ганса орооһон.

Эрбээхэй эрьелдээд,

Эгсэ дээшээ ниидэшоо.

Эржүүхэй эрьелдээд,

Эгсэ доошоо унашоо.



Хорло хорхойтоо,

Хэшэгтэ эшхэрээ,

Эрхэтэ эрхэлээ.

Хорло хотолзоо,

Хонгор хонгиргоо,

Холхой хорхойтоо.



Алгана һалганана,

Ялаагана ялаганана.

Зоодой, зоодой,

Зохид загаһан.

Жороо үгэеэ жороолуулжа,

Ульгам үгэеэ урилдуулжа,

Хурдан гэгшын хурса үгэтэй

Болохомнай, болохомнай!



- Маа, маа,маа, - гээд,

Маарана хурьган.

- Маа, маа, маа, – гээд,

Маамаагаа эринэ.

Малаан маадай

Маа, маа, маа-

Маараһаар мал

Болохол, болохол!




Эрхэлээ, эрхэлээ

Эшэгэн тэхэ.

Эшэгэй, эшэгэй,

Эшэгэй наадан.

Эбэр ургаа

Эшэгэн тэхэ.

Эшэгэй, эшэгэй,

Эшэгэй наадан.



Шон шогтоо,

Шоошмой уһандаа.

Шог шогтоо,

Шоро мяхандаа.

Толгой уруугаа

Тон гүүлэхэ,

Яһа уруугаа

Ян гүүлэхэ.



Тээ тэндэ

Арбан табан

Табан тарбаган.

Яагаа олон

Арбан табан

Тарган тарбаган бэ.



Дабаан дээрэ даха үгы,

Даха дээрээ хуяг үгы.

Талын табан

Тарган тарбаган.



Дэгэл дэрыгээ,

Гутал шоройгоо,

Сабхи сахиигаа.

Шарана, игаана

Шанга наран

Шанха дээрэм.



Эндэ тэндэ түс мүргэлдэбэл,

Эрье дээрэ мүргэлдэхэ гү?

Элһэн дээрэ мүргэлдэхэ гү?

Шаазгай

Шангаар

Шаханаба.



Эрбээхэй эрбэлзээ

Элһэн дээрэ хэбтээ.

Эрхэтэ эрхэлээ,

Эжыдээ эльбүүлээ.

Эреэн һайхан эрбээхэй

Энээгүүр тэрээгүүр

Эрбэлзээ,

Дэрбэлзээ.



Торхонь тос гээд,

Тоһониинь ялас гээ.

Тоһониинь ялас гээд,

Түйсэ руу бүмбэс гээ.

Саашаа – наашаа,

Дүүжэн – даажан.

Хойшоо – урагшаа,

Дүүжэн – даажан.



Дээшээ – доошоо,

Дүүжэн – даажан.

Иишээ – тиишээ,

Дүүжэн – даажан.

Зүүлжээ – баруулжаа,

Дүүжэн – даажан.

Һуугаа – бодоо,

Дүүжэн – даажан.



Тэмээн, тэмээн

Тэбэрюухэй.

Тэмээнэй хүбүүн

Табарюухай.

Иимэ һайхан

Хүхэгэр хүхэ,

Мухагар мундуу

Хүхигэр хүхэ тэхэ.



Арбаад гаран

Арбагар хасуури

Арадаа үргэлжэ,

Асарааб шамдаа.

Номоо татаад,

Ногоо будаад,

Долоон үнгын

Торго үгыт!



Бообо гэдэг эдеэ

Вова амтархан эдеэ.

Таабари таалсажа,

Табаралдая.



Хүхэгэр хүхэ,

Мухагар мундуу

Хүхэгэр хүхэ тэхэ.

Хүхэ буха,

Хүхэ буха

Хүйтэндэ хүлдөө.



Тээ тэндэ

Тарган табан

Тарбаган.

Оройн бороондо нороһон

Орео боро морин.

Жолоо дарахада, жороо халтар.



Хэн хүүхэн бэ?

Хэрмэн, Булган,

Ногоолой, Нашан,

Хүхылэй, Гүхылэй.

Бишыхан дүүмни,

Дүүжэн – даажан.

Сэнгээ, хүхеэ,

Дүүжэн – даажан.



Талын тарбаган

Тарган тарбаган.

Тарбаган табараа

Табанһаа таһараа.

Галуун, галуун –

Гаа, гаа, гаа,

Галуун шангаар

Ганганаа.



Туу, бү туу,

Тулам дутуу.

Шуу, бү шуу,

Шуран бушуу.

Мүнгэн шанагын дуун,

Мүхэреэхэн аягын дуун.

Таб – таахан

Туяамнай заахан.



Би бэеэ бэелнэб,

Бидэнэр бэеэ бэеэлнэбди.

Зүүн уулын айл олон гү?

Баруун уулын айл олон гү?



Тэрэ хойно,

Гэрэй хойно,

Хори гаран

Хара галуун.

Арын тэрэ нуур,

Аргагүй томо нуур,

Хадын тэрэ нуур,

Аргагүй сэбэр нуур.



Холуур ниидээ хори гаран

Хун сагаан галуунууд.

Хойгуур гарахань гү?

Урдуур гарахань?

Абын толгой дээрэ

Ахын хара малгай.

Эжын хүл дээрэ

Эгэшын хара даха.



Хурдан хула морин

Хойгуур, урдуур жороолоо.

Нэгэ хүхэ мухар буха буруу,

Хоер хүхэ мухар буха буруу.



Холуур ябаа хори гаран

Хонгор халтар галуунууд.

Арзагар халаахай,

Арбагар абаахай.



Нэгэ хүхэ мухар буха,

Хоер хүхэ мухар буха.

Хүхэ мухар тэхэ

Эндэ тэндэ тэс мүргэлдэбэ.

Арбан табан

Табан тарбаганай

Арбан гурбанайнь

Арһые абаарай.



Шара шубуу барибаб,

Шаран, шаран эдибэб.

Шард – шард гэтэрнь

Шарабаб, шанабаб.

Боро шубуу барибаб,

Борлуулан эдибэб.

Тээ хойно

Хори холо

Гаран шахуу

Талын тарган

табан тарган

Тарбаган байрлаа.

"Зүрхэнэй дуунууд” – уран бэлигтэнэй үлгы

Эдир үетэниие гое һайханда дурлуулжа, литература ба искусствын шанар шэнжэнүүдтэй гүнзэгыгөөр танилсуулха, хүүгэдэй уран бэлигые хүгжөөхэ гэһэн зорилго мүнөө үедэ амин шухала асуудал болонхой. Захааминда “Уран дүшэ”, Хэжэнгэдэ Бата Базароной нэрэмжэтэ литературна нэгэдэл, Яруунада “Булаг”, Түнхэндэ “Мундарга”, мүн бэшэшье аймагуудай литературна нэгэдэлнүүд эршэмтэйгээр ажаллажа, өөрынгөө хубита оруулхые хүсэнэ. Эдэ нэгэдэлнүүдһээ урган гараһан манай мэдээжэ олон тоото уран зохеолшод ба шүлэгшэд эхэ Буряадайнгаа омогорхол болоно.

Энэл шугамые баримталан һургуулинуудта литературна кружогууд эмхидхэгдэжэ, залуу үетэниие түрэл хэлэндээ дуратайгаар хүгжөөхэ, буряад сэдьхэлтэйгээр һургаха зорилготойгоор ажалаа түсэблэрилэн эмхидхэнэ.

 Хэжэнгын дунда һургуулида эмхидхэгдэһэн “Зүрхэнэй дуунууд” гэһэн зохеохы студиин гэшүүдэй дундаһаа хурса хурдан гуурһатай олон бэлигтэн тодорон гараһан байна.

 Энэ студи хадаа гансал зохеон найруулжа шадаха бэлигтэй хүүгэдэй талаан бадарааха гэһэн зорилго урдаа табидаг бэшэ, харин үргэн, гүнзэгы удхатай үүргэ даажа ябана. Тэрэ хадаа эхэ хэлэндээ, эхэ нютагтаа, түрэл литературадаа дурлал түрүүлхэ, гүнзэгы мэдэсэ үгэхэ, тиихэдэ буряад хэлэеэ һайнаар мэдэхын хажуугаар, тэрэнээ сахижа, хүгжөөжэ ябаха гэһэн зорилго табигдадаг.

 Хэжэнгын 1 – дэхи дунда һургуулиин дэргэдэ “Зүрхэнэй дуунууд” гэһэн уран бэлигтэнэй зохеохы кружок эгээл түрүүлэн 1950 ондо РСФСР – эй габьяата багша Надмид Намсараевич Намсараевай үүсхэлээр эмхидхэгдэһэн түүхэтэй.

 Эгээл түрүүн “Зүрхэнэй дуунууд” гэһэн ханын сонин зохеогдожо, бэшэхэ бэлигтэй үхибүүдэй түрүүшын туршалганууд толилогдожо эхилээ. Үхибүүд өөһэдөө багшын ударидалга доро газетэдэ материалнуудые суглуулжа, согсолжо, тэрэнээ шүүжэ, шүүмжэлжэ, удаань бүридхэжэ, хэблэлдэ бэлдэдэг байһан. Уран шэмэглэл мүн лэ һурагшадай гараар бүтээгдэдэг байгаа. Энэ сониной уран шэмэглэл, гаршагуудай нэрэ, бүлэгүүдтэ оролто үгэнүүдые тон зохидоор таруулха ажал хурдан хурса үгэтэй Хүхэ – Добын бэлигтэ хүбүүдэй нэгэн болохо Петр Буянтуевай гуурһан дороһоо гарадаг байгаа. Тэрэ үедэ Петр оройдоол 6 – дахи классай шаби ябаһаншье һаа, һонирхолтой болгохо гэжэ оролдосо гаргадаг һэн.

 Буряад ороной суута уран үгын “эзэд” болоһон уран зохеолшод: Цырен Галанов, Дансаран Доржогутабай, Цырен – Даша Базарсадуев болон бусадшье зоной дурсалганууд соо тэрэ үеын хаһа ехэ дулааханаар дурсагдадаг. Надмид Намсараевич, кружогой хүтэлбэрилэгшэ түбшэн даруу, нам номгон зантай, уужам сэдьхэлтэй, хошонгууша хүн байһан. Уран зохеол заахадаа ехэл зохидоор зүрхэ сэдьхэлдэ хадуугдамаар хөөрэхэ, һонирхуулжа шадаха, уран үгын хүгжэмтэ аялгада дурлуулха, үхибүүдые өөрынгөө түрүүшын туршалгануудые хэхэ алхамда гаргажа шадаха онсо бэлигтэй байһан тухайнь дурдан хэлэдэг байнад.

Энэл түрүүшын үеын эдир бэлигтэн булта хэбэд номхон Хэжэнгэеэ холо ойгуур суурхуулха уран зохеолшод, сурбалжалагшад, эхэ хэлэнэйнгээ дээжые халман абажа, удха түгэлдэр хурса зохеол бүтээгшэд болон суурхаа. Эдэ хэд бэ гэбэл: Цырен – Даша Базарсадуев, Цырен Галанов, Лев Гончикдоржиев, Чингис Батомункуев, Чимит Дарибазарон, Александр Жамбалдоржиев, Дансаран Доржогутабай, Михаил Батоин мүн бусад.

 Удаадахи үеын (1960 – 70 онуудай) олон тоото хүбүүд басагад жэнхэн хэлэеэ үргэн, сахин, хүгжөөн ябана. Эдэ хүбүүд сооһоо буряадай мэдээжэ уран зохеолшод: Цыдып Цырендоржиев, Чингис Гуруев, Георгий Дашабылов гэгшэд тодорон гараа.

 1973 онһоо 1995 он болотор тус литературна кружогые Тунжинова Роза Ямпиловна, РСФСР – эй эрдэм һуралсалай эрхимлэгшэ, буряад хэлэнэй Ахалагша багша гэжэ зэргэтэй Надмид Намсараевичай шаби хүтэлбэрилжэ эхилһэн.

 1970 – 90 гаран онуудай үедэ энэл “Зүрхэнэй дуунуудһаа” урган гараһан һурагшадай дунда педагогикын эрдэмэй доктор Сономбал Цыденович Цыденов, Буряадай габьяата артистнар Баяр Бадмаев, Солбон Бадмаев, Буряад республикын эрдэм ухаанай болон һуралсалай министерствын ахамад мэргэжэлтэн Баяр Ширапов, БГУ НГИ – гай багша Соелма Цыренова, түрэл һургуулиингаа буряад хэлэнэй багшанар боложо ерэһэн «Эрхим багша- 2013» гэһэн үндэр нэрэ зэргэтэй Сэндэмэ Сультимова, Дарима Бадмацыренова болон олон тоото үндэр нэрэтэй буряад хэлэ бэшэгэй багшанар, соелой хүдэлмэрилэгшэд урган гараа. Тэдэнэр эхэ хэлэндээ түшэглэжэ, хүгжэмтэ хэлэнэйнгээ уян нугархайе, тодо хурсые хэрэглэн, дээдын гарай мэргэжэлтэд болонхой ябанад. Эхэ хэлэеэ сэгнэжэ, түрэһэн тоонто нютагаа үргэжэ ябаһан “Зүрхэнэй дуунууд” гэһэн зохеохы студиин эдэ гэшүүдэй ажабайдал тухай һонирхожо, орон нютагайхидынь бахархан ябанабди.

Удаань хүтэлбэрилэгшөөр Доржиева Дашама Дугаровна, Роза Ямпиловна Тунжиновагай шаби, “Зүрхэнэй дуунуудай”, 1973 -77 онуудта кружогой гэшүүн ябаһан, мүнөө түрэл һургуулиингаа буряад хэлэнэй багша болонхой, багшынгаа ажал халан абажа, саашань хүтэлбэрилжэ ябана. 5 –дахиһаа эхилээд, 11- дэхи класс болотор олон үхибүүд энэ студидэ ябана. Бэшэһэн зохеолоо элдэб сонинуудта хэблэхын хажуугаар студиин гэшүүдэй “Аляахан наһамни”, «Эбтэйхэн нүхэдэй дүхэриг» гэһэн номууд хэблэгдээ. Мүн студиин гэшүүд Уласхоорондын, Россин, республикын хэмжээндэ үнгэргэгдэдэг творческо конкурснуудта, олимпиадануудта, конференцинүүдтэ эдэбхитэй хабаадажа, амжалта туйладаг, эрхимлэдэг байна.

 Уран шүлэгшэ болон тодорхо харгыда хүтэлбэрилэгшэдэй үүргэ тон ехэ. Энэ жаран гаран жэлэй хугасаа абаад үзэхэдэ, хэды олон хүбүүд басагад түрэл буряад хэлэндээ дуратайгаар хүмүүжүүлэгдээб, хэды олон зон эхэ хэлэеэ саашань хүгжөөхэ хэрэгтэ оролдолго гаргажа ябана гээшэб!

 “Уран шүлэгшэд гэжэ хэдэн зуун, мянган жэлнүүдһээ нааша ажамидарал, байгаали, үе саг, газар дайда, хүн амитанай хоорондохи харилсаа холбоо, түүхэ домог, эрдэм бэлиг гэхэ мэтэ даа, дам саашань хэлэхэдэ, үшөөшье олон тэды үйлэ хэрэгүүд тухай домоглодог ха юм даа. Теэд иимэ ехэ хугасаа соо тэдэнэр яажа бэе бэеэ дабтангүй гарасалдажа шададаг юм гэжэ һанахаар!..

 Урда тээнь бүтээгдэһэн уран шүлэгшэдэй нээлтэнүүдые дабтан, һажаангүй, тон өөрын замаар зохеолшодой дабшадагынь, тон өөрын онсо шиидхэбэринүүдые олодогынь, ямар нэгэ темэдэ зорюулһан хүсэлөө өөрынхеэрээ бэелүүлжэ шададагынь, гоеожо хэлээ һаа шэди гэхэээр...”

 1950 гаран оноор энэ кружогой гэшүүн ябаһан Цырен Галановай “Зүрхэнэй дуунууд” гэһэн ханын газетэдэ толилогдоһон түрүүшын шүлэгүүдэй нэгые абажа харая.

Скачать:
ФайлОписаниеРазмер файла:
Скачать этот файл (З¬рхэнэй дуунууд-уран бэлигтэнэй улгы.doc)Зурхэнэй дуунууд-уран бэлигтэнэй улгы 1268 kB

проект: Хүүгэдэй найрай талмай “Лаадуухай”

Название проекта:  Хүүгэдэй найрай талмай “Лаадуухай” 

 

Актуальность проблемы:

     Одной из актуальных  проблем является проблема сохранения и распространения  народных традиций, обычаев, в частности старинных бурятских игр.

      Как сказал народный художник Бурятии Д-Н. Д. Дугаров: “Главное, к чему мы сейчас стремимся – это возрождение национального духа, национальной души бурятского народа. Через возрождение народного творчества, традиций мы возрождаем душу народа. Ну, если возродится душа, то возродятся и язык, и культура, и сам народ».

 

Copyright © 2013. - Кижингинская СОШ №1 им. Хоца Намсараева - Rights Reserved.